Kuwentong Halaw*: Pinoy deportees sa Sabah


Soliman A. Santos

Moro ang karamihan sa mga pinadeport na Pinoy sa Sabah (Soliman A. Santos)

Moro ang karamihan sa mga pinadeport na Pinoy sa Sabah (Soliman A. Santos)

PATULOY pa rin ang mala-impiyernong nararanasan ng di-dokumentadong mga migranteng Pilipino sa gitna ng crackdown na isinasagawa ng gobyerno ng Malaysia. Sa kabila ito ng pagkakaroon ng RP-Malaysia Working Group on Migrant Workers na itinatag noon pang 2005 para pangalagaan ang karapatan ng mga migranteng ito.

Ito ang natuklasan ng Migrante International sa isinagawa nilang Fact Finding Mission kasama ng Gabriela Women’s Party, EnGendeRights at Association for the Rights of Children in Southeast Asia noong Oktubre 2 hanggang Oktubre 5.

Ayon kay Connie Bragas-Regalado, tagapangulo ng Migrante, “palabas” lamang ang itinayong grupo ng mga gobyerno ng Pilipinas at Malaysia dahil sa patuloy na pagpapabaya ng mga awtoridad sa kalagayan ng mga halaw o mga deportee.

Kasaysayan ng pagtaboy

Noong Agosto 2002, umabot sa 8,838 Pilipino ang dumating mula sa Sabah. Isang linggo bago ang malawakang deportasyon, nireyd ng pulis-Malaysia ang 300 kabahayan ng mahihirap na Pilipino sa Kampong Karansangan. Dinala ang di-dokumentadong mga Pilipino sa kulungan. Walang sapat na pagkain at tubig, natutulog sila nang walang sapin sa malamig na semento.

Sumunod na naglunsad ng crackdown ang gobyerno ng Malaysia noong 2005. Pagkatapos ng ilang buwang pang-aaresto, napuno ng halos 30,000 di-dokumentadong migrante ang mga kulungan sa Sabah.

Nabalita sa buong mundo ang malupit na pagtrato ng mga awtoridad ng Malaysia sa di-dokumentadong mga migrante. Nagpahayag ng pagkondena ang internasyunal na mga kinatawan tulad ng United Nations High Commission on Refugees, UN Commission on Human Rights, Amnesty International, International Committee of the Red Cross, at iba pa. Binatikos ng mga ito ang gobyerno ng Pilipinas dahil sa pagpapabaya at kabiguang solusyonan ang malawakang pangingibang-bayan ng mga Pilipino sa Mindanao.

Para mapahupa ang internasyunal na pagngangalit, itinayo ng mga gobyerno ng Pilipinas at Malaysia ang RP-Malaysia Working Group on Migrant Workers noong 2005. Pero kahit pa rito sa Pilipinas isinagawa noong Hulyo ngayong taon ang ikalimang pulong ng working group, hindi nito napigilan ang mga pang-aabuso sa mga Pilipinong migrante.

Noong Agosto, muling inianunsiyo ng gobyerno ng Malaysia ang crackdown sa mga di-dokumentadong migrante. Sa tala ng Department of Social Welfare and Development (DSWD) sa Zamboanga City, mayroon nang 35,000 halaw galing sa Sabah sa unang walong buwan ng taong ito. Inaasahang aabot ito sa mahigit 200,000 sa katapusan ng taon.

Buhay-bilanggo

Sa panayam sa mga halaw sa Bahay-Silungan, ang pansamantalang tirahan ng mga deportee sa Zamboanga City, nakapagtala ng iba’t ibang kaso ng paglabag sa karapatang pantao ang ang mga delegado ng FFM. Naganap ang mga ito mula sa pag-aresto sa Sabah, sa pagbilanggo sa kanila, hanggang sa pagdadala sa kanila sa piyer para tuluyang pabalikin sa Pilipinas.

Halimbawa na lamang ang pag-aresto kay Saidah Amautara, 57, kasama ng kanyang tatlong anak. Ayon kay Saidah, nireyd ng mga opsiyal ng imigrasyon ng Malaysia ang kanilang bahay noong 2006. Hinuli sila at isinakay sa isang trak kasama ang tinatayang 100 pang nadakip at dinala sa kulungan sa Prasi, Kota Kinabalu. Samantala’y naiwan ang kanyang asawa at tatlo pang anak.

Sa kulungan, tinatayang 500 silang ibilanggo doon na pawang mga babae at mga bata. Hiwalay na nakakulong ang mga lalaki.

Bagama’t pinakakain sila tatlong beses isang araw, ayon kay Saidah, parang pagkain ng pusa ang ibinibigay sa kanila. Nirarasyunan din lang sila ng kaunting tubig para sa kanilang inumin. Himutok niya, wala man lamang opisyal ng emabahada ng Pilipinas na bumisita sa kanila habang sila’y nakakulong.

Inabot sila ng isang buwan sa Prasi bago inilipat sa Sandakan at tuluyang pauwiin sa Pilipinas. Isang linggo rin silang nanatili sa kulungan sa Sandakan. Ayon kay Saidah, binibigyan sila doon ng 15 minuto para maligo, kumain at gawin ang iba pang personal na ritwal. Kapag sumobra sa oras, sinisipa sila o tinatadyakan ng bantay sa bilangguan. At minsan, nakatanggap nito si Saidah.

Natutulog din sila sa semento nang walang kahit anong sapin. Sa isang pagkakataon, may nakita pa si Saidah ng isang babaing nagsisilang ng sanggol sa loob ng kulungan. Walang doktor na tumitingin sa kanilang kalusugan.

Pagdating nila sa piyer ng Zamboanga, dumating ang mga opisyal ng pamahalaan. Inanunsiyo nila na bibigyan nila ng pasaporte ang sinumang gustong bumalik sa Sabah. Bibigyan naman ng libreng sakay pauwi sa kanilang bahay ang sinumang nais manatili sa Pilipinas.

Pagpapabaya sa Bahay Silungan

Mula sa piyer, dinala sila sa Bahay Silungan kung nasaan ang One Stop Processing Center (OSPC) na pinatatakbo ng Department of Foreign Affairs. Pinakain sila doon. Ininterbyu at tinanong kung gusto pa nilang bumalik sa Sabah. Kung hindi, bibigyan sila ng pamasahe pauwi.

Gustong bumalik ni Saidah sa Sabah dahil nandoon pa ang kanyang asawa at tatlong anak. Agad niyang inihanda ang mga kailangang dokumento. Sa OSPC, nagbayad siya ng P200 para sa kanyang birth certificate, P150 para sa NBI clearance, P100 para sa passport ID, at P30 para sa sertipikasyon mula sa Office of Muslim Affairs. Buong akala niya, libre ang mga iyon batay sa inianunsiyo ng mga opisyal ng pamahalaan.

Dahil naubusan ng pambayad sa mga dokumento ng dalawa pa niyang anak, napilitan siyang bumalik na lamang sa kanyang tahanan. Wala rin palang libreng pamasahe. Naglakad siya pauwi mula sa Bahay Silungan.

Sa kasalukuyan, walang pinagkakakitaan ang pamilya ni Saidah maliban sa kaunting kinikita ng mga anak na nagtitinda ng supot sa palengke. Hindi rin regular ang pagpapadala ng pera ng kanyang asawa mula sa Sabah. Naibenta na ang kanilang bahay at ilang kagamitan sa Sabah. Hindi naman makapagtrabaho ang dalawa niyang anak na babaing na-deport ngayong taon dahil naninibago pa ang mga ito sa bago nilang tinitirhan. (Tingnan ang kaugnay na istorya)

Inutil na kasunduan?

Ayon kay Regalado, inutil ang kasunduang pinirmahan ng mga gobyerno ng Malaysia at Pilipinas. Nilikha lamang umano ang RP-Malaysia Working Group on Migrant Workers para mapahupa ang galit ng mga tao. Sa aktuwal, wala itong nagawa para protektahan ang mga migrante habang sila’y dinadakip o nasa kulungan sa Sabah. Natuklasan ng FFM na ni walang dokumentasyon ang DSWD ng mga paglabag sa mga karapatang pantao ng deportees.

“Ang totoo, ginagamit pa nga ng gobyernong Arroyo ang working group para patuloy na ipatupad ang programa sa labor export. Isipin na lang na ang unang itinatanong ng mga opisyal ng pamahalaan ay kung babalik ba ang mga deportee sa Sabah para muling magtrabaho,” ani Regalado.

Hindi rin umano sinisiguro ng gobyerno na may uuwian at trabahong naghihintay sa kanila. “Tandaan natin na ang kalakhan ng mga lumilikas papunta sa Sabah ay nagmula sa Autonomous Region of Muslim Mindanao kung saan nagpapatuloy ang giyera,” sabi ng lider-migrante.

Ihahapag ng Migrante International sa Kongreso ang resulta ng FFM para agarang aksiyunan ng pamahalaan ang kalagayan ng mga halaw. Magsasampa rin ang grupo ng reklamo kay United Nations Special Rapporteur on the Human Rights of Migrant Workers Jorge Bustamante na darating sa bansa ngayong buwan, gayundin sa UN Human Rights Council sa Geneva, Switzerland.

Dadalhin din ng Migrante ang mga kaso sa International Assembly of Migrants and Refugees (IAMR), isang pagtitipon ng mga migrante at bakwit na gaganapin sa Maynila sa Oktubre 28 hanggang 30. Ito ang pantapat na porum ng mga migrante bilang protesta sa sa Global Forum on Migration and Development na pangangasiwaan ng gobyerno ng Pilipinas.

*Salitang Tausug para sa deportee. Literal na nangangahulugang itinaboy o itinapon.


Kapag pinarurusahan maging ang paglalaro

MAGKASAMANG nagtatrabaho sa Yusup Kare-Kare House sa Sabah, Malaysia ang magkapatid na Nuhrin, 18, at Nurhida, 16.

Noong Agosto 21, habang may nagkakapeng mga pulis sa pinapasukang karinderya nina Nurin at Nurhida, nagwalis ang isang kasama nila sa trabaho. Sinita siya ng mga pulis. Kinabukasan, bandang 3:30 ng madaling araw, bumalik ang mga pulis at ininteroga ang mga Pilipinong nagtatrabaho sa naturang karinderya. Hinanapan sila ng pass. Walang naipakita sina Nurin at Nurhida dahil naiwan nila ito sa bahay. Dahil dito, isinama sila ng mga pulis sa Balay-KK, isang bilangguan.

Kinabukasan, dinala naman sila Gumamera, ang kulungan ng mga Pilipinong ide-deport pabalik sa Pilipinas.

Ayon sa magkapatid, ikinulong sila sa isang selda na parang isang malaking bahay. Tinatayang 190 silang kabataan na nakakulong sa seldang iyon na binabantayan ng dalawang pulis. Siksikan silang nahihiga sa gabi nang walang sapin. Dalawang beses silang pinapakain ng isda at kanin – isa tuwing alas-dose ng tanghali at isa tuwing alas-sais ng gabi. Ayon sa magkapatid, kakarampot ang ibinibigay sa kanila at kadalasa’y parang panis at nilalangaw pa. Nirarasyunan naman sila ng dalawang balde ng inuming tubig sa bawat araw. Tubig-ulan ang kanilang ginagamit na panligo at panglaba.

Mahigpit ang mga bantay sa kanilang selda. Pinarurusahan ang sinumang di sumunod sa mga alituntunin. Nang mahuli si Nurin ng guwardiya na naglalaro ng baseball, pinag-pumping siya ng 20 beses.

Noong Setyembre 9, dinala sila sa Sandakan kasama ng iba pang halaw o deportees. Dalawampu’t isa silang babae, 44 naman ang lalaki. May posas ang mga lalaki dahil baka tumakas umano ang mga ito habang nasa byahe. Mula sa Sandakan, isinakay na sila sa isang ferry papunta ng Bongao, Tawi-Tawi. Ibinaba ang mga halaw na taga-roon at dinala ang mga natira sa Zamboanga City. Pagdating sa Zamboanga, dinala sila sa DSWD center. Ininterbyu sila at kinuhaan ng litrato, saka pinauwi sa kani-kanilang bahay.

Sa kasalukuyan, umuupa sila ng bahay kasama ng kanilang ina na isang halaw din. Wala silang makuhang trabaho sa Zamboanga. Ang dalawa nilang nakababatang kapatid na lalaki ay nagtitinda ng plastik sa piyer at palenke para sila may makain. Ang kanilang ama ay naiwan sa Sabah at nagtatrabaho sa konstruksiyon.

Soliman A. Santos

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: